La Sagesse du Sahara Door: W ill e m i e k e D o o r n e n b a l , g e e s t e lij k v e r z o r g e r bij het Flevoziekenhuis te Almere, tevens reisleider bij Ionareizen.nl, © april 2019

La Sagesse du Sahara

Door: W ill e m i e k e D o o r n e n b a l , g e e s t e lij k v e r z o r g e r bij het Flevoziekenhuis te Almere, tevens reisleider bij Ionareizen.nl, © april 2019


De droom die ik als kind al had toen we met het gezin in Jemen woonden is uitgekomen! Ik heb een week in de woestijn mogen vertoeven. Van 7 t/m 14 april 2019 trokken we ten zuiden van Zagora (Marokko) door de woestijn onder begeleiding van Mustafa Harraq1, die deze bezinningsreis had georganiseerd. Samen met tien Vlamingen, twee kamelendrijvers, een kok - die tevens de Sahara op zijn duimpje kende -, Mustafa’s oom en een chauffeur met assistent trokken we als een karavaan door de woestijn. Het leven in de woestijn is niet gemakkelijk. Om te kunnen overleven, heb je een sterke geest nodig. Al wandelend en bezinnend heb ik een tiental wijsheden ontdekt, die ik ‘La Sagesse du Sahara’ noem.




1 Oprichter en organisator van Genesis, zie www.desertandsoul.be
1. Le désert lave l’âme comme l’eau lave le corps - De woestijn reinigt de ziel, zoals water het lichaam schoon wast.

De dag voordat we de woestijn ingingen reisden Mohammed ben Barraq uit M’hamid met ons mee. Hij was een vriend van de chauffeur en mocht meeliften. Hij kwam achterin zitten tussen Min en mij in.



Hij had net een groep afgeleverd waar hij een week mee door de woestijn had getrokken. Mohammed vertelde uitvoerig over het leven als een nomade. Hij woont dus officieel in M’hamid, maar dan zo’n 20 à 25 km daarvandaan in de woestijn. Hij heeft zeven broers en zussen, hij is 38 en houdt van boerderijen bouwen, kamelen drijven en in de avonduren wat Franse literatuur lezen. Zijn volk komt van oorsprong uit Jemen en ze noemen zichzelf de ‘Sahariër’. Naast zijn alledaagse leven als nomade, geniet hij ervan om als gids mee te gaan op trektochten door de woestijn.

Al pratend kwamen we erachter dat we beiden op onze eigen manier een ‘guide spirituelle’ – geestelijk begeleider - zijn. Ons werk heeft veel overeenkomsten. Hij gaf wat wijsheden mee van hoe de nomaden leven en hoe helend de woestijn kan zijn. Een waardevol gesprek. Ook weer niet voor
niets. Het moest zo zijn dat hij naast me kwam zitten en ik al wat ‘injecties’ kreeg voordat we de woestijn ingingen. ‘Allah akbar’ – God is groot! De geestelijke reis kon beginnen…

In de stilte van de woestijn komen alle zielenroerselen bovendrijven. Je wordt geconfronteerd met jezelf, want de dingen waar je mee loopt neem je mee de woestijn in. Er is geen afleiding, geen mobiele telefoon, geen netwerk aan mensen die je moet onderhouden of die wat van je vragen, geen werk of huishouden, behalve de prachtige natuur. Er is ook weinig ver leiding, behalve het overheerlijke eten van de kok Ibrahim. Ik kreeg er geen genoeg van en bleef maar eten. Overheerlijke tajines en salades!

2. ‘Het is er al’ Als je iets wilt, spant het hele universum samen om ervoor te zorgen dat je je dr oom ve rwezenlijkt.

In de woestijn valt niets te plannen. Men leeft zonder agenda, zonder tijd. In de woestijn leeft men heel erg in het moment, één met de natuur en zichzelf. De enige zekerheid is dat je op dit moment bestaat en men leeft in het vertrouwen en de overgave dat het volgende moment gehaald wordt.



De mensen die met ons meereisden – van oorsprong nomaden – waren stuk voor stuk evenwichtige, harmonieuze, liefdevolle, zachtaardige en krachtige mensen. Ze inspireerden me, ze hadden iets wat ik ook graag wilde, waar ik ten diepste naar op zoek was.



Aan het begin van onze tocht door de woestijn aan de voet van een berg, begon Mustafa met ons in een kring. We mochten allemaal onze naam krachtig zeggen. ‘Door je naam te zeggen geef je jezelf bestaansrecht’, zei hij. ‘Jij mag er zijn, ik mag er zijn.’ Vervolgens mochten we onze ogen dichtdoen en ons verlangen voor de woestijntocht in stilte met ons hart zeggen. Na een minuutje mochten we onze ogen openen en zeggen: ‘Het is er al.’ Dat wat we ten diepste verlangen, mogen we voor ons zien en we mogen er in geloven dat we het krijgen. Het is zelfs al aanwezig maar zal ons op de juiste tijd bereiken. We sloten af met een gebed in het Arabisch. De kamelendrijvers, de kok, Mustafa’s oom en de chauffeur met assistent deden ook mee. Een verbindend moment. De bezinningsreis kon beginnen.

Terwijl we daar in de kring stonden met onze ogen dicht en aan onze verlangens voor de week die voor
ons lag dachten, floot er een vogel op de achtergrond - heel dichtbij. Het bleek een ‘porte bonheur’ te zijn, een geluksbrenger. Wat een mooie naam voor een vogel! Bijzonder dat nu juist dit vogeltje floot. Alsof hij ons een zegen mee gaf: ‘Bishmillah’ – Allah zegene jullie. Ik kon alleen maar antwoorden met: ‘Alhamdullillah bicheer’ – Prijs de Heer om wat Hij ons geeft. ‘Insh’allah’ – als God het wil, zal Hij ons geven wat ons hart verlangt.

Gedurende de week was het de bedoeling samen ‘De Alchemist’ van Paulo Coelho te lezen. Aansluitend bij deze eerste ‘sagesse’ vertelt Coelho2 dat iedereen aan het begin van zijn jeugd weet wat zijn eigen legende is.

‘Op die leeftijd is alles duidelijk, alles is mogelijk en niemand is bang om te dromen van alles wat hij zou willen doen in zijn leven. Maar met het verstrijken van de tijd steekt een geheimzinnige kracht de kop op, die probeert te bewijzen dat het onmogelijk is de eigen legende waar te maken. […] De geheimzinnige krachten zijn de krachten die niet deugen, maar die je in feite leren hoe je je eigen legende waar moet maken. Ze zijn bezig je geest en je wil voor te bereiden, want er bestaat een grote waarheid op deze planeet: wie je ook bent of wat je ook doet, als je echt iets wilt, komt dat doordat die wens ontstaan is in de ziel van het heelal. Dat is jouw missie hier op aarde. […]

De ziel van de wereld wordt gevoed door het geluk der mensen. Of door verdriet, afgunst, jaloezie. Je eigen legende waarmaken is de enige verplichting van de mens. Alles is een. En als je iets wilt, spant
2 Coelho, Paulho (1994), De alchemist, Uitgeverij de Arbeidspers, Amsterdam – Antwerpen, 39e druk 2005, vertaald door Harrie Lemmens met illustraties van Moebius, blz. 37
het hele universum samen om ervoor te zorgen dat je je droom verwezenlijkt.

De grootste leugen van de wereld is dat de mens het onvermogen heeft zijn eigen lot te kiezen. Op een bepaald moment in je leven kun je de controle verliezen over je eigen leven, maar het is een leugen dat het dan beheerst wordt door het noodlot. Nee, we hebben allemaal een bestemming, juist op het moment dat je de grip kwijtraakt kun je overgeleverd raken aan die ‘geheimzinnige krachten,’ maar een crisis is ook vaak een bron voor het opnieuw vormgeven van je leven en loslaten van de ballast die het leven zwaar maken.’

In de leegte openbaren zich de dingen die anders in het ‘onbewuste’ terecht zijn gekomen, maar hoe meer ‘bewust’ we zijn van alle krachten, alle invloeden, alle vastgeroeste patronen, alles wat onze ziel roert, hoe beter het ons vaak zal lukken te kiezen voor dat wat we willen vasthouden en dat wat we willen ombuigen tot iets moois.







3. Gps Nomadien – le ciel etoillé De sterrenhemel is de tomtom van de nomaden.



Zodra de schemering viel, kwamen de sterretjes tevoorschijn. Immens veel sterren, zoveel meer dan bij mij in Kampen. Zo pikdonker en helder. Werkelijk adembenemend. Uren heb ik naar de sterrenhemel zitten kijken al liggend op mijn matje ‘in the middle of nowhere’. Althans, aan de ene kant had ik dat gevoel, want ik had geen idee waar ik was. Tegelijkertijd voelde ik me verbonden met alles en iedereen en lag ik daar zielsgelukkig.

Voor de nomaden zijn de sterren hun richtingaanwijzers. Aan de stand van de sterren kunnen ze zien welke kant ze op moeten. Veel nomaden lopen ook in de nacht, omdat het overdag te warm is. De zinderende hitte van de zon die het zand verwarmt die het hoofd doet tollen, die ons doet beseffen: doe rustig aan. Noodzakelijkerwijs remt de zon en de hitte af. Daarom wordt er op het midden van de dag ook gerust om weer krachten op te doen voor de namiddag.
4. On a des hommes et on a des omelets Er zijn mensen en omeletten.

Nomaden zijn mensen die trekken van plek naar plek, oase naar oase. Nomaden leven van de natuur, van wat de schepping hun elke dag weer geeft. Nomaden zijn over het algemeen ook vredige mensen. Ze leven in harmonie samen. Vanuit Zagora kun je in 52 dagen naar Timboektoe lopen. Tot een aantal jaar geleden gebeurde dat ook nog, maar helaas is de grens naar Algerije geblokkeerd en is het in de buurt van Timboektoe erg gevaarlijk geworden, vanwege extremistische troepen zoals de Jihadisten en de Poko Haram. Hele gebieden zijn overgenomen door strijdvaardige en militaristische groepen. Iets wat de sfeer en de cultuur niet ten goede komt.

Mustafa deelde één van zijn favoriete nummers: ‘What if God was one of us?' – Wat als God één van ons zou zijn? van Joan Osborne. Als God een naam had, wat zou die naam dan zijn? En zou je hem zo aanspreken? Als je tegenover zou hem staan, oog in oog in al zijn heerlijkheid, wat zou je hem willen vragen? Wat als God een van ons was? Een ‘slob’ als ons. Een vreemdeling in de bus die zijn weg naar huis gaat. Als God een gezicht had, hoe zou het eruit zien? Zou je het willen zien, als zien betekende dat je zou moeten geloven in de hemel, Jezus, de heiligen en de profeten?

Het bepaalde me weer opnieuw bij het mysterie van het geloof. Alleen al de schepping is een mysterie op zich, kijk naar de natuur, de baby’s die geboren worden en opgroeien tot volwassen mensen. Hoe meer en meer ik me verdiep in dit mysterie, hoe meer en meer ik me verbonden voel met alles en iedereen, maar ook: hoe meer en meer vragen ik
krijg. God, waarom lukt het ons mensen niet om samen te leven? Om zorg te dragen voor de schepping? Hoe lang moeten wij nog lijden?

Zou Jezus3 ook over deze vragen hebben nagedacht toen Hij vol van de Geest voor 40 dagen de woestijn in trok? Deze bezinningsreis viel precies in de lijdenstijd voorafgaand aan het Paasfeest. Die lijdenstijd is door de kerk gebaseerd op de beproeving van Jezus in de woestijn. Om de beproevingen van Jezus te kunnen weerstaan, moeten we wel een enorm sterke geest hebben. Ik weet niet of ik ze zou kunnen weerstaan, ik zou toch wel erg graag wat te eten willen als ik 40 dagen zonder eten zou zitten. Ik zou denk ik wat gemakkelijker de verleiding kunnen weerstaan om de macht te kunnen krijgen over alle koninkrijken op aarde. Ik voel me daar niet toe geroepen. Daarbij komt dat er op dit moment veel machthebbers zijn waar ik moeite mee heb, en ik hoop dat het koninkrijk zoals Jezus het voor zich ziet, meer en meer ruimte gaat krijgen. Ook zou ik niet van een grote hoogte gaan springen in het volste vertrouwen dat een engel me zou opvangen. Nee, zo moedig ben ik niet.




3 Lukas 4:1-13 (HSV 2010)
5. Au désert on demands pas l'age, mais plus-tôt le kilometrage - I n d e w o e s tij n v r a a g t m e n n i e t n a a r d e l e e f tij d, m a a r w e l naar het aantal kilometers.


Nomaden trekken te voet - ze gaan niet op de dromedaris zitten, ze lopen ernaast. Nomaden zijn gewend hele dagen te lopen. Het is een trekkersvolk dat van oorsprong geen vaste standplaats heeft maar steeds weer ‘hun dorp’ verplaatst van de ene plek naar de andere plek. De nomade Mohammed Ben Barraq vertelde mij dat het voor hen niet interessant is hoeveel je gezien hebt van de wereld en in wat voor tempo, maar hoeveel kilometer je gelopen hebt.



Ik realiseerde me weer de snelheid die wij in het westen zo gewend zijn. Het is zo gemakkelijk van de ene kant naar de andere kant van het land te reizen met de auto of de trein, het is even gemakkelijk om het vliegtuig te pakken naar Londen, Barcelona of Paramaribo. Maar de vraag is: wat brengt het ons? Om bij mezelf te blijven: mij heeft het veel onrust gebracht in mijn leven om alsmaar onderweg te zijn en zoveel mogelijk te zien tijdens de vakantie. Ik deed het zelf ook omdat ik deze levensinvulling gewend was, maar deze bezinningsreis in de woestijn deed me weer beseffen dat het zoveel meer
waarde heeft om je innerlijk rustig en verbonden te voelen en te kunnen genieten van de eenvoud.

Opmerkelijk vond ik dat het primitieve leven ervoor zorgt dat je gemakkelijker akkoord gaat met eenvoud. Een week lang hebben we ons niet kunnen douchen bijvoorbeeld. We zijn wel een aantal keren een waterput tegenkomen waarbij we ons konden wassen, maar echt onder een douche staan met warm stromend water? Nee, dat hebben we een week moeten missen. Na twee zandstormen moet ik eerlijk zeggen, dat ik het toch wel heel erg fijn vond om na een week weer onder de douche te kunnen staan.

6. De taal van het hart <-> de taal van de wereld

La langue n'est pas important, on peux parler avec tout le monde, c'est comme la salade Maroccain. Ofwel: De taal is niet belangrij k, men kan met de h e l e w e r e l d p r a t e n, h e t i s a l s d e M a r o k k a a n s e salade . Deze ‘sagesse’ deed me beseffen hoe verloren we ons als mens kunnen voelen. Dolend en dwalend, zoekend en zwervend kunnen we door het leven gaan.

Het contact met je hart kwijt zijn, kan beangstigend zijn. Coelho schrijft hier ook over in de Alchemist4: ‘Wij harten sterven van angst alleen al bij de gedachte aan geliefden die voorgoed zijn vertrokken, aan ogenblikken die goed hadden kunnen zijn en het niet waren, aan schatten die ontdekt hadden kunnen worden en eeuwig verborgen bleven in het zand. Want als het gebeurt, lijden we vreselijk.’

4 Idem, blz. 145
‘Mijn hart is bang om te lijden,’ zei de jongen tegen de alchemist, op een avond dat ze naar de maanloze hemel zaten te kijken. ‘Zege het dan dat angst om te lijden erger is dan het lijden zelf. En dat geen enkel hart ooit geleden heeft wanneer het op zoek was naar zijn dromen, want ieder moment van een zoektocht is een moment van ontmoeting met God en de eeuwigheid.’ ‘Als je zoekt, vind je ook altijd,’ zei de jongen tegen zijn hart. ‘Toen ik zocht naar mijn schat waren alle dagen schitterend, omdat ik wist dat ieder ogenblik deel uitmaakte van de droom die te vinden. Terwijl ik mijn schat zocht, ontdekte ik dingen die ik nooit zou hebben gevonden als ik niet de moed had gehad dingen te doen die onmogelijk zijn voor herders.’ […]

‘Ieder mens op aarde heeft een schat die op hem wacht’, zei zijn hart. ‘Wij harten praten niet veel over schatten, want de mensen willen ze niet meer vinden. We praten er alleen over tegen kinderen. Daarna laten we het leven elk kind naar zijn bestemming leiden. Maar helaas volgen maar weinigen de weg die voor hen uitgestippeld is, en dat is de weg van de eigen legende en het geluk. Ze vinden de wereld bedreigend – en daarom wordt de wereld ook bedreigend. Dan gaan wij harten steeds zachter praten, maar zwijgen doen we nooit. En we hopen dat onze woorden niet gehoord worden: we willen niet dat de mensen lijden omdat ze hun hart niet hebben gevolgd.’ ‘Waarom vertellen de harten de mensen niet dat ze hun dromen moeten blijven volgen?’ vroeg de jongen aan de alchemist. ‘Omdat het hart in dat geval het meest lijdt. En harten lijden niet graag.’

Mijn hart heeft het meest geleden toen ik aan alle kanten merkte dat ik geen grip meer had op het leven, de bronnen waaruit ik putte leken leeg te zijn. Een groepsgenoot zag aan mij dat ik veel boosheid en veel hartenergie heb, ze legde het zo uit: ‘Je hart stroomt over omdat de nieren het hart moeten controleren, en die zijn uit balans ofwel door uitputting ofwel door stress.’



Zo kregen we meer interessante informatie over chakra’s, de lever en de zonnevlecht. De groene kleur die ik op mijn hoofd droeg stond voor de hartchakra. Rechts onder de ribben zit de lever, als je daar pijn hebt dan kan het zijn dat je veel opgekropte boosheid hebt jegens jezelf of jegens anderen. De zonnevlecht heb je nodig om in je kracht te kunnen staan: ik wil, ik ben, ik kan. In het kuiltje onder je kin zitten je emoties. 7. Je ademt uit als je geboren wordt en je ademt in als je de hemel in gaat.

Gedurende de week hebben we ook heel wat ademhalingsoefeningen gekregen, waaronder deze: je ademt uit als je geboren wordt en je ademt in als je de hemel in gaat. Mooie metafoor ook. Bij de geboorte ademen we uit en beginnen we met krijsen. Bij het overlijden ademen we in en zijn we met onze ziel niet meer in ons aardse lichaam. Waar
we wel zijn is de vraag, dat verschilt per religie en interpretatie van de desbetreffende schriftuitleg. Zo moeten de moslims zich houden aan de vijf zuilen: de geloofsbelijdenis, de rituele gebeden, het geven van aalmoezen, het vasten tijdens ramadan en de pelgrimstocht naar Mekka. Maar wie beoordeelt of ze deze vijf zuilen goed hebben gedaan? Het lijkt wel een soort van beloningssysteem: als je zo leeft, dan kom je in de hemel.

Christenen moeten zich houden aan de tien geboden, maar wederom de vraag: wie beoordeelt of ze zich hier goed aan hebben gehouden?5 Wat betekent Gods genade? Het eeuwige leven wat ons christenen wordt gegeven door het geloof in Jezus Christus betekent dat we in de hemel komen, maar is die hemel er zodra we overlijden of wordt die hemel al tijdens het leven hier op aarde gecreëerd?

Boeddhisten geloven in reïncarnatie, maar ook in de verlichting van de mens. Het boeddhisme beschrijft vier nobele waarheden: het lijden, de oorzaak hiervan, de mogelijkheid om er van verlost te worden, en de weg om deze verlossing te bereiken. Deze waarheden worden soms ook als volgt geformuleerd: de aanwezigheid van geluk, haar oorzaak, de afwezigheid ervan en de oorzaak van deze afwezigheid.


5 Lees 1 Korintiërs 3:12 (HSV 2010)
Ademhaling is de basis van het leven. Zonder adem kan een mens niet leven. In onze westerse wereld leven we zo gejaagd en komt er zoveel op ons af, dat onze ademhaling vaak hoger is dan normaal. Ook die van mij. Maar in de woestijn mocht ik ervaren dat mijn ademhaling zakte. In een diepe ontspanning kwam ik terecht en ik mocht ervaren dat zelfs een zandstorm deze ademhaling niet omhoog bracht.

8. Verbondenheid

Vanaf dag één was ervoer ik de groep als veilig, iets wat voor mij niet als vanzelfsprekend is. Mocht je mij een beetje kennen, dan weet je dat ik me in het verleden vaak zeer onveilig heb gevoeld in groepen. Maar in deze groep voelde ik me veilig en verbonden. Een compliment naar Mustafa, de nomaden die mee waren en alle Vlamingen.



Op de laatste avond in de woestijn, kwam Jo met een mooi ritueel: het aansteken van een sterretje, je fonkelmomentje delen en daarmee een figuur tekenen in de lucht. Het was een prachtig verbindend moment.



Daarnaast kwam het begrip ‘verbondenheid’ aan de orde in gesprek met de reisleider Mustafa. Hoe de nomaden over liefde denken en hoe ze met de liefde omgaan tussen man en vrouw heeft me enorm geïnspireerd. Het staat in fel contrast met de ‘Hollywood-liefde’ die we in het westen kennen. Over intimiteit spreken in het openbaar is taboe. Man en vrouw leven alleen bij elkaar als ze getrouwd zijn, verder leven ze apart. In de film ‘Baba’ (2014)6 werd het nomadische bestaan van man en vrouw in de Sahara mooi verfilmd. Eenzaam, primitief, hard. Tegelijkertijd ging er ook een zekere intimiteit en verbondenheid vanuit. Maar of ik graag zou willen ruilen met deze Marokkaanse vrouw? Nee, toch maar niet.




6 https://www.netflix-nederland.nl/aanbod-netflix-nederland/baba2014/
9. Met de Vlamingen de woestijn in

Een gezellig en vriendelijk volk. Hun taalgebruik is verrassend anders in heel wat opzichten. Hier een aantal voorbeelden. Ergens ‘goesting’ in hebben, betekent: ergens heel veel zin in hebben. Vlamingen gaan ‘terug’ de berg op, ‘terug’ de tent in, maar in Nederland gaan we gewoon de berg op, of de tent in en als we iets voor een tweede keer doen, dan zeggen we ‘weer’ de berg op. ‘Ik zie je subiet’ betekent dat een Vlaming je straks ziet, maar ‘straks’ is voor een Vlaming die avond, in ieder geval veel later in de tijd dan ‘subiet’. Een Vlaming vindt iets heerlijks of lekkers ‘zalig’ smaken, en ‘ik moet efkes kakken’ is toch echt iets anders dan ‘ik moet efkes poepen’. Na een aantal uren ‘stappen’ (wandelen) konden ze een ‘klopke’ (dipje) krijgen en dan was een siësta erg ‘plesant’ (aangenaam).

Van de Vlamingen heb ik mogen leren dat het goed is om soms je mond te houden, maar dat het ook goed is om soms juist wel je mond open te doen. Of anders gezegd: mijn mond mocht wel eens vaker dicht zijn, maar het was ook wel eens lastig erachter te komen hoe een Vlaming nou werkelijk denkt en voelt. Dat was ook een uitdaging!

Voor herhaling vatbaar is deze bezinningsreis zeker! Ik zou het iedereen aanbevelen. Zo goed georganiseerd, zo warm, zo betrokken, zo liefdevol. Mijn complimenten aan de reisleider Mustafa en de nomaden die mee waren.

10. Zonder water geen leven

Prachtig vond ik daarom ook de combinatie van deze bezinningsweek met het bezoeken van een sociaal project. Mustafa Harraq nam ons mee naar
een weeshuis in Tagounite waar bomen werden gepland en een waterput werd gebouwd. Toen we na de bezinningsreis het weeshuis weer bezochten, was de waterput gebouwd en waren de waterleidingen aangelegd. De wc’s, douches en keuken hadden water. O, wat waren de mensen dankbaar! We hebben met een gezamenlijke lunch afgesloten.



Afsluitend wil ik de Sahara bedanken.

Sahara shoekran7, Sahara bedankt voor je stilte, je stormen en je oases.

Sahara shoekran, ooit zal ik je terugzien dierbaar en intiem.

Sahara shoekran, blijf wie je bent, onweerstaanbaar aantrekkelijk.

Sahara Shoekran
7 ‘Shoekran’ betekent ‘bedankt’ in het Arabisch